De woning van vandaag is voorzien van aansluitpunten voor telefoon, kabeltv, kabelradio, video-intercom en een netwerk voor digitaal winkelen. De keuken, badkamer, CV-thermostaat en de bediening van de mechanische ventilatie zijn netjes tegen elkaar aan geschoven. Alle techniek in de woning heeft steeds specifieke doelen en specifieke vereisten. De keuken en badkamer hebben zich ontwikkeld tot gedetailleerd uitgewerkte machines. Ergonomisch, gestandaardiseerd en industrieel vervaardigd. De afzonderlijke taken zijn zelden geïntegreerd. Alle techniek wordt zoveel mogelijk naast elkaar geplaatst om geen apparaat te hinderen in zijn zelfstandig functioneren. Door de gehele woning lopen verschillende infrastructuren, stuk voor stuk onzichtbaar verwerkt tot aan hun uiteinden. Deze uiteinden zijn de voorwaarden voor het wonen. Daar wordt de techniek geplaatst. Daar wordt de vorm van het wonen bepaald.


CIAM II en de uitvinding van het technisch comfort

In 1929 werd in Frankfurt het tweede CIAM-congres (Congrès Internationaux d’ Architecture Moderne) gehouden. Het CIAM-II congres vestigde de aandacht op de woning voor het ‘Existenzminimum’. Efficiëntie en rationalisering van bouwmethoden en minimale woonnormen waren de uitgangspunten voor het vergroten van de bouwproductie en verlagen van bouwkosten om goede woningen binnen het bereik van de massa te brengen. De organisator, de Frankfurtse stadsarchitect Ernst May presenteerde op het congres de Frankfurter Küche als een opzienbarende vernieuwing in wooncomfort. De Frankfurter Küche, ontworpen door de architecte Grete Schutte-Lihotzky was een super-functionele compacte kookruimte met de techniek als basis, en geheel industrieel vervaardigbaar. Daarmee kreeg de eenvoudige woning haar eerste centrum van technisch comfort. Niet alleen binnen deze keuken werden de functies radicaal van elkaar gescheiden. Het koken als geheel vereiste vanaf dat moment een speciaal uitgeruste ruimte die zich wel moest onttrekken van de rest van de woning. De keuken was enkel nog de ruimte voor bereiding. Het eten als activiteit werd hiervan gescheiden. Voor het eerst was er een woning voor de grote massa waarin ruimtelijke scheiding van activiteiten als uitgangspunt werd genomen. De badkamer maakte dezelfde ontwikkeling door. Terwijl eerst een teil en een emmer water voldeden als badgelegenheid, vereisten de nieuwe douche- en badvoorzieningen met eigen watertoevoer een eigen ruimte. In de tweede helft van deze eeuw zijn de wasmachine, de auto en tv binnen het bereik van velen gekomen. Elke nieuwe techniek die bij het wonen getrokken werd veroorzaakte een verdere definiëring van het huis als centrum van de techniek. De eerste voorwaarde voor een activiteit in huis is nu de plaats waar we de bijbehorende techniek in de woning kunnen vinden. De beleving van het huis, het wonen op zich, laat zich leiden door technische noodzaken. De plaats waar we de techniek aantreffen in huis heeft zeer weinig van doen met ruimtelijke kwaliteiten, met specifieke sferen in het huis. De plaats van de techniek is het uiteinde van de efficiënt aangelegde technische infrastructuur. Dankzij CIAM hebben we überhaupt techniek in ons huis. De CIAM-beweging is van zeer grote invloed geweest op de massa-woningbouw. Het heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de emancipatie van de massa. Een groot aantal technische voorzieningen is standaard aanwezig in vrijwel alle woningen. Zonder de inspanningen van deze beweging zouden grote groepen mensen nog steeds veel tegenwoordig vanzelfsprekende woongemakken moeten ontberen.

Onthechting van activiteit en plek
Op grotere schaal, die van de stad, leven we net als in de moderne woning in een technisch zeer goed uitgeruste omgeving, met een hoogwaardige infrastructuur voor verkeer, water, elektriciteit, verwarming en communicatie. De stad functioneert, ondanks de hoge infrastructurele complexiteit en grote verscheidenheid aan activiteiten, in belangrijke mate door het uiteenleggen van de vele activiteiten. Functionele scheiding van wonen, werken en recreëren, van verschillende vormen van vervoer zijn de voorwaarden geworden voor het technisch functioneren van deze onderdelen van de stad. De snelheid waarmee men zich verplaatst schept de ruimte voor ondernemingen en individuen om zich te vestigen op de plek met de voor hen beste voorzieningen of meest gunstige economische voorwaarden. De ‘derde industriële revolutie’, het informatietijdperk, heeft afstand virtueel tot nul gereduceerd en geleid tot een verdergaande onthechting van de activiteit en de plek. De vergrotende trap van snel-sneller-snelst is stilstaan en vanuit de meest gunstige plek communiceren met elders. De stad kent zowel een centrifugale tendens, het steeds verder uiteenleggen van activiteiten, alsook de omgekeerde reactie hierop, een centripetale bewegingen. Wanneer afstand en plaats op zich geen voorwaarden meer zijn voor vestiging, kunnen ruimtelijke kwaliteit, omgeving en culturele betekenis van een plek de doorslag geven. Zowel ondernemingen als individuen kiezen steeds vaker een vestigingsplaats op basis van deze voorwaarden. De onthechting van stedelijke activiteiten creëert nu een herwaardering van de kwaliteit van de plek.

Technische deflatie
Terwijl de stad in een fase van herwaardering is van de ruimtelijke, culturele en sociale kwaliteiten van de plek op zich, komen er nog altijd nieuwe apparaten het huis binnen die een verdergaande verbinding van wonen en techniek veroorzaken. De computer en internet, moderne hifi-installaties, video-intercom en telewinkel-netwerken versterken het belang van de woning als centrum van technisch comfort, terwijl aan het bouwtechnisch en ruimtelijk comfort van de woning in de afgelopen dertig jaar nauwelijks nog iets veranderd is. De toename van de welvaart wordt in steeds grotere mate geïnvesteerd in de virtuele leefruimte in plaats van in fysieke leefruimte. Paradoxaal genoeg is dit zonder dat het belang dat men hecht aan goede huisvesting is veranderd. Een kenmerk dat geldt voor technisch comfort producten in het bijzonder, is dat ze zich in economische zin niet-Keynesiaans gedragen. In het algemeen geldt voor deze producten dat een toenemende vraag leidt tot een lagere prijs, waardoor steeds meer en steeds betere producten aangeschaft kunnen worden. Er heerst technische deflatie. Steeds meer comfort legt niet zonder meer een steeds groter beslag op het inkomen. Terwijl de kosten voor huisvesting naar verhouding toenemen zonder dat de technische en ruimtelijke kwaliteit van de huisvesting stijgt, blijven de kosten voor technisch comfortproducten min of meer gelijk, met toenemende kwaliteit.

Communicatietechniek
De techniek die wellicht maatschappelijk het meest ingrijpend is geweest in deze eeuw is de communicatietechniek. Aanvankelijk was communicatie een doel op zich, zoals de telegraaf en de telefoon. In de loop van deze eeuw werd communicatie een vanzelfsprekend technisch hulpmiddel, meestal geïntegreerd in nieuwe technieken. Satellietnavigatie, PINnen en videobewaking hebben allemaal communicatie als middel. Wat gecommuniceerd wordt is nu veel belangrijker dan hoe gecommuniceerd wordt. Een andere ontwikkeling is dat elke nieuwe techniek in eerste instantie plaatsgebonden (bindend) is, maar later een plaatsloos (ontbindend) alternatief ontwikkelt. Voorbeelden van hedendaagse bindende technieken zijn radio, telefoon, fax, tv, internet, e-mail, video-intercom en telewinkelen. Voorbeelden van hun ontbindende tegenhangers zijn de walkman, GSM mobiele telefonie, draadloze huistelefoon, voice-mail, IR-afstandbediening, laptopcomputer en SMS-berichtendienst. Het is waarschijnlijk dat we de komende jaren nog veel nieuwe ontbindende technieken zullen zien. Vaak komen deze, net als de genoemde technieken, voort uit fusies van bestaande technieken. Breedband-GSM maakt video-intercom op afstand mogelijk. Integratie van hoogfrequente draadloze communicatie in hifi, computer en tv maakt vaste plekken voor apparatuur overbodig. De ontwikkeling van bindende naar ontbindende technieken geldt in het bijzonder voor communicatietechnieken, maar niet uitsluitend. De overeenkomst van al deze technieken is dat ze gebruik maken van compacte en krachtige energiecellen. Deze techniek is nog heel hard in ontwikkeling en steeds meer huishoudelijke apparaten gaan hiervan gebruik maken. Alles wordt draadloos, kleiner en lichter. Bouwtechnisch is er geen enkele noodzaak om technische infrastructuur in de woning te concentreren. Bundelingen van techniek in de woning, zoals de natte groep (bundeling van badkamer, keuken, wc), communicatieschachten, de multimedia-muur (aansluitpunten voor tv, radio, telefoon en internet op één plek) zijn geen technische noodzaken, geen verbetering van wooncomfort, maar een gebrek aan verbeelding en een kortzichtig reageren op algemeen aanwezige techniek. De hoeveelheid techniek in de woning is nu al zo groot dat iedere beleving van het wonen eraan ondergeschikt is geraakt.

Wonen groter dan het huis
Wanneer de economische en technische noodzaak voor het vestigen of verblijven op een bepaalde plek verdwenen is, ontstaat een herwaardering voor de kwaliteit van de plek op zich, zowel in de stedelijke omgeving als in het huis. In de woning betekent ontbindende techniek het tegenovergestelde van plaatseloosheid. ‘Voor niets hoef ik meer m’n stoel uit’ en ‘voor niets hoef ik meer op m’n stoel te blijven zitten’ liggen heel dichtbij elkaar en het belangrijkste verschil is de vrijheid om elke plek te kunnen waarderen op zijn eigen ruimtelijke kwaliteit. Wanneer de techniek voor het wonen niet meer bepalend is, dan kan een ruimtelijke ervaring, licht, uitzicht of een gemoedstoestand dat zijn. Het wonen gaat zich nestelen in elk hoekje van het huis, zelfs erbuiten! De eerste voorwaarden voor wonen, bescherming tegen de elementen, een sociaal veilige en comfortabele omgeving, zijn niet meer beperkt tot het huis alleen. Met de auto, de moderne werkruimte, overdekte winkelcentra en overdekte recreatiecentra bevindt de moderne stedeling zich bijna permanent in een omgeving die aan deze voorwaarden voldoet. Wonen kan een verzameling zijn van sferen, activiteiten, met gradaties van hyper-privé tot flanerend openbaar. Hier is een wonen op afstand. Het huis zelf is in de eerste plaats de verzameling van persoonlijke zaken en herinneringen, het individuele karakter in materiële vorm. Ergens in het huis schuilt nog een hyper-privé, een diepe holte ver weg van de wereld, en voor de rest is het wonen een veld aan sferen en ervaringen en verschillende sociale structuren, waarvan het huis sommige bedient, de omgeving ervan andere en sommige woon-ervaringen zijn ver van het huis verwijderd. Als we maar omringd zijn met technisch comfort, als we maar hier interactie hebben met daar, waar we niet zijn, kan het wonen overal gedijen waar we ons prettig voelen. Hoera! De techniek heeft ons eindelijk van de techniek verlost. De minachting voor de plaats en de afstand leidt tot de verheerlijking van het unieke van de plek, als punt van waaruit gehandeld wordt. Dit handelen kan een interactie zijn met diezelfde plek, maar ook met elke andere plek, binnen het huis of ver erbuiten. Het wonen heeft geen schaal meer. Het is zowel een stukje van het huis, als het wijde landschap waar het huis slechts een stukje van is. Het landschap is een stukje van het wonen. Alles wordt cyclisch.