Nederlandse architecten zijn in hoge mate schatplichtig aan zowel de traditionele Nederlandse als de Moderne architectuur. Beide invloeden zijn tastbaar in een groot aantal recente gebouwen. In een aantal sleutelprojecten vindt een versmelting plaats van thema’s die zich ontwikkeld kunnen hebben vanuit zowel de moderne als de traditionele architectuur. In de hier getoonde matrix worden deze ontwerpen in onderling verband geplaatst, waarbij het opvalt dat de ontwikkelingen in twee hoofdrichtingen lijken te bewegen.

1 het traditionele en het moderne
In twee overliggende hoeken van de matrix staan de twee uitersten; het traditionele Nederlandse huis en de moderne villa van Le Corbusier.
De traditionele Nederlandse stadswoning kenmerkt zich door een decoratieve voorgevel. Deze voorgevel bepaalt geheel het uiterlijk van het gebouw. Aansluiting met aangrenzende panden, vaak direct er tegenaan geplaatst, wordt bereikt door afstemming van gevelopeningen, schaal en ritmiek. De materialisatie volgt uit empirische traditie; steeds wordt het materiaal gekozen voor een bepaald bouwdeel dat zich van oudsher bewezen heeft voor die functie. Onlangs (1994-1998) is door Claus en Kaan met dezelfde uitgangspunten een eigentijdse aanvulling gedaan op de Hoogte Kadijk in Amsterdam.
De Villa Savoye (1929-1931) in Poissy van Le Corbusier en Pierre Jeanneret is een icoon van de moderne architectuur dat grote invloed heeft gehad op de Nederlandse architectuur. Het gebouw manifesteert zich op twee manieren als een nieuwe architectuur: Ten eerste is het een ontrafeling van bouwelementen naar hun specifieke functie. Gevels, vloeren en kolommen worden herkenbaar als losse elementen. Deze scheiding van functies vormt de esthetiek van het gebouw. In een opeenstapeling van elementen wordt de thematiek van het spel op wisselende manieren voor het voetlicht gebracht. Kolommen en vloeren omsloten door een (zeker voor die tijd) abstracte gevel; op het dak de vrije plastische vormen die ook in het interieur mogelijk waren doordat de wanden van hun dragende functie werden bevrijd. Ten tweede toont het gebouw zich als een abstracte doos. Door de uniforme, meer abstracte materialisatie en de strookvensters ontstond het markante uiterlijk waarmee het zich sterk onderscheidde van de traditionele architectuur. Hierbij hoorde ook een meer schaalloze uitstraling die moeilijker aansluiting vindt met de gebouwde omgeving. Het gebouw heeft een meer solitaire plaats in het landschap.

2 plastische gevelarchitectuur
Het bouwblok aan de Oostzaanstraat in Amsterdam (1919-1925) van Michel de Klerk is een voorbeeld van hoe de Amsterdamse School grootschaliger (woning)bouw voorzag van de pluriforme kwaliteiten van de aaneengeregen gevels die er model voor stonden. Dit leidde tot nieuwe composities van vlakken en volumes in traditionele materialen, waarbij de plastiek van de gevel een belangrijke rol speelde. In zekere zin werd de gevel hierbij verzelfstandigd. Dat deze plasticiteit niet terug te vinden was in het interieur leidde tot de kritiek dat het hier ging om louter gevelarchitectuur.
In het NMR laboratorium (1997-2001) in Utrecht van UN Studio wordt de uiterste consequentie getrokken. Door het omvouwen van vloeren tot wanden in verschillende richtingen, waarmee deze ook het interieur beginnen te bepalen wordt afgerekend met het predikaat gevelarchitectuur dat de Amsterdamse School ten deel viel, zij het in een moderne materialisatie.

3 scheiding van bouwdelen
Het auditorium van OMA is een voorbeeld van voortzetting van het scheiden van bouwdelen zoals dit werd ingezet in villa Savoye. De rol van de gevel is in feite geminimaliseerd tot een glazen vlies, waardoor kolommen en vloeren het bepalende beeld worden. Vervolgens wordt een draai aan de scheiding der functies gegeven door de vloer tot gevel te laten worden en vervolgens weer tot vloer. Briljante afmaker in dit ontwerp is het rugbybal volume waarin de projectieruimte is gevestigd.
In het NMR laboratorium wordt het spel doorgezet. Door het omvouwen van vloeren tot wanden in verschillende richtingen beginnen ze mede het interieur vast te leggen en wordt de scheiding van bouwdelen en het Plan Libre van Le Corbusier ondermijnd. Door vervolgens raampartijen in de betonnen gevelvlakken te plaatsen krijgt het geheel een meer ambigue karakter maar biedt het daardoor ook meer aanknopingspunten om aan te sluiten bij een bestaande (traditionele) omgeving.

4 materialisatie van de huid
De woningen op Hageneiland (1998-2001) in Rijswijk van MVRDV rekenen af met de ketens van het empirische materiaalgebruik en het daaruit volgende onderscheid van materiaal naar bouwdeel en functie. De huizen zijn steeds geheel omkleed met één materiaal als een huid, waardoor ze nog sterker tot een archetypisch volume worden. Juist het handhaven van de oervorm van het huisje maakt de boodschap duidelijk. Ieder bouwdeel kan nu in ieder materiaal worden uitgevoerd. Dat betekent dat materialen kunnen worden ingezet voor andere doelen dan alleen het praktische nut en dat nieuwe betekenissen dienen te worden gezocht.
In het verlengde hiervan ligt het ontstaan van de blob, in dit geval het Poppodium Mezz in Breda ( 1996-2002) van Erick van Egeraat associated architects. De blob is de verzelfstandiging van de huid tot een volume, waarin de hoofdvorm ook de traditie los laat. Deze komt daarmee op gespannen voet te staan met de omgeving en, paradoxaal genoeg, ook met het eigen (bruikbare) innerlijk.

5 perfectionering van de doos
De universiteitsbibliotheek in Utrecht (1997-2004) van Wiel Arets kent als belangrijkste verschijningsvorm een (zwarte) doos. De glazen huid is voorzien van een print en neemt daarmee, in plaats van weg te vallen, zelf een prominente positie in in de verschijningsvorm van het gebouw. Het staat hiermee model voor vele experimenten met huiden, transparant, translucent of opaak, met prints of bestaand uit kunststof elementen die steeds de uitstraling van de huid en hooguit de projectie van het innerlijk op deze huid als thema hebben. Het volume van het gebouw en de verschijningsvorm van de doos gaat hierdoor nadrukkelijker spreken.
Ook vanuit de doos is de blob een logische ontwikkeling. De blob is de "doos met attitude" die iedere traditionele vorm van schaal en de relatie met de omgeving loslaat.

6 over het vlak en het volume
In de twee overige hoeken van de matrix staan de twee uitersten van bovengenoemde ontwikkelingen. Eén waarin het gebouw zich manifesteert als een verzameling van vlakken of bouwdelen en één waarin het gebouw zich manifesteert als volume, monoliet of blob.
"Throughout my professional life I have been involved with two systems of thought, one dealing with the cube and the other dealing with plane." - John Hejduk
Als één architect het spanningsveld tussen vlak en volume onderkend heeft is dat John Hejduk. Is het toeval dat zijn Wall House nr. 2 uiteindelijk in Nederland is gerealiseerd? Aan weerszijden van een muurvlak hangen plastische volumes die de vertrekken van het gebouw vormen. Door de muur heen naar een ander vertrek gaan wordt een handeling met betekenis. Tegelijkertijd komt de basisvraag naar voren wat in een gebouw de ruimtelijke beleving meer bepaalt; de ruimte die het volume schept of de interactie met afzonderlijke bouwdelen? Om voor de hand liggende redenen vindt het project echter geen aansluiting bij de traditionele Nederlandse architectuur. Daarvoor ontbreken zowel traditionele vormen als materialen. In de matrix bevindt Wall House nr. 2 zich daardoor centraal tussen vlak en volume, maar aan de moderne kant van het centrum.

wisselwerking
De wisselwerking tussen traditioneel en modern, vlak en volume zal vragen blijven oproepen en daarmee een bron van inspiratie blijven. Veel van de hier getoonde projecten staan op een zekere manier autonoom in hun omgeving en gaan geen relatie aan met bestaande, oudere bebouwing. Te verwachten is echter dat juist inbreidingsprojecten een cruciale rol gaan spelen in de beoordeling welke positie ten opzichte van vlak en volume uiteindelijk de beste kansen biedt voor de Nederlandse architectuur. Het toekennen van verdergaande betekenis aan gebouwdelen dan de strikte functie zal nieuwe inzichten opleveren. Een verzelfstandigde gebouwschil kan zowel een rol spelen in de aansluiting op de bestaande omgeving, als leidend zijn in de indeling van het gebouw. Overgangen tussen ruimten en van binnen naar buiten gaan wordt hiermee een Hejdukiaanse belevenis. Deze principes kunnen worden voortgezet op het niveau van de stedelijke ruimte. Het vormen van een stedelijke ruimte door een gezamenlijk bouwdeel verlegt de grens tussen collectief en individueel en die tussen stedenbouw en architectuur. Grootschalige volumes zouden door referentie aan traditionele materialen en vormen op een meer abstracte wijze aansluiting kunnen vinden bij en commentaar kunnen leveren op een meer historische gebouwde omgeving.

Zo kan uiteindelijk het antwoord worden gevonden op de vraag: Ligt in het centrum van de matrix een Nederlandse meester of het ultieme poldermodel?


Bas van de Moosdijk
[link]

Het artikel 'over het vlak en het volume' werd eerder gepubliceerd in dax magazine, nummer 5, januari-februari 2006